Wednesday, December 23, 2015

AKT bilan aloqador filmlar

Ancha vaqtdan buyon bu haqda blog yozmoqchi bo‘lib yurgan edim. Bir nechta xorijiy saytlardan bu haqida ma’lumotlar o‘qidim. Hatto o‘zbekcha bloglardan birida ham xuddi shu mavzudagi blogga ko‘zim tushib qoldi, lekin u yerda ro‘yxati keltirilgan filmlarning ko‘pchiligi eski edi. Men hozir yozib qoldirmoqchi bo‘lgan filmlar ba’zilari kompyuterimning xotirasidan joy olgan va ularni qayta-qayta tomosha qilib turaman.
1. "Facebook" filmi, rus tilida "Sotsialnaya set", o‘zbek tilida esa "Ijtimoiy tarmoq" nomi bilan e’lon qilingan. Facebook ijtimoiy tarmog‘ining paydo bo‘lishi haqidagi film.
2.

Sunday, November 29, 2015

Стив Жобс нима учун ўз болаларига айфонларни тақиқлаган?


  Стив Жобс ҳали хаётлигида ва «Apple»ни бошқараётган вақтда «iPad»лар олдида жуда кўп ишлашни тақиқлаган. Нима учун? «The New York Times» мухбири Ник Билтон Стив Жобс билан бўлган суҳбатларидан бирида, унга болалари «iPad»ни ёқтиришлари ҳақида сўраганида, у: «Улар ундан фойдаланмайди. Биз уйда болалар янги технологияларга ажратадиган вақтларини чегаралаймиз», - деб жавоб қайтарган.
Мухбир бу жавобни ҳайратли сукунат билан қарши олди. Унга негадир Жобснинг уйи катта сезгир экранлар билан безатилган, «iPad»лар эса меҳмонларга ширинликлар ўрнига тарқатиладигандек туюлган эди. Бироқ буларнинг барчаси хақиқатдан анча йироқ эди.
Умуман, Силикон водийсидаги кўпгина технологик компания бошлиқлари ва венчур капиталистлари ўз болаларига экранлар олдида - компютер, смартфон ёки планшет бўладими, вақт ўтказишларини чегаралашган. Шунингдек, Жобс оиласида гаджетлардан кечалари ва дам олиш кунлари фойдаланиш таъқиқланган. Худди шу тарзда технология дунёсининг бошқа етакчилари ҳам харакат қилишган.
Бу ҳолат бироз ғалати. Бироқ кўпгина ота-оналар охир-оқибат ўз болаларига интернет олдида туну-кун ўтиришга рухсат беришган. Бироқ, AТ гигантларининг бош раҳбарлари бошқалар билмайдиган нарсаларни билишади.
«Wired»нинг собиқ муҳбири ва ҳозирда «3D Robotics»нинг ижрочи директори Крис Андерсон ўз оила аъзоларига гаджетлардан фойдаланиш борасида таъқиқлар жорий этган. У ҳатто мосламаларни шундай созлаб қўйган эдики, уларнинг ҳар бири суткасига икки соатдан ортиқ ишламасди.
«Болаларим мени ва хотинимни технологиялар борасида ўта қайғурганимиз учун фашиcт деб айблайдилар. Уларнинг айтишича хеч бир дўстининг уйида бу каби тақиқлар мавжуд эмас экан», - деб таъкидлайди.
Андерсоннинг беш фарзанди бўлиб, уларнинг ёши 5 дан 17 гача ва таъқиқлар уларнинг барчасига тегишли.
Интернетнинг «хавфли»лиги борасида Андерсон ва унга хайрихоҳ бўлган ота-оналар зарарли контентлар (порнография ва зўравонлик)ни назарда тутишади ва энг муҳими болалар гаджетлардан жуда кўп фойдаланишса, тез орада улар ушбу технологияларга қарам бўлиб қолишади.
Баъзи бир бошқалар эса бу борада анча илгарилаб кетди. «OutCast Agency»нинг директори Алекс Константиноплнинг айтишича унинг беш яшар кичик ўғли гаджетлардан бутун ҳафта давомида фойдаланмайди. Унинг 10 ёш ва 13 ёш бўлган бошқа икки ўғли эса планшет ва компютерлардан кунига 30 дақиқадан ортиқ фойдаланмайди.
«Blogger» ва «Twitter» асосчиси Эван Уилямснинг айтишича унинг икки ўғлида ҳам шу каби тақиқлар мавжуд. Уларнинг уйида юзлаб қоғоз китоблар мавжуд бўлиб, ҳар бир бола ундан исталганича фойдаланиши мумкин, бироқ планшет ва смартфонлардан улар кунига бир соатдан ортиқ фойдаланишлари мумкин эмас.
Тақиқодларнинг кўрсатишича ўн ёшгача бўлган болалар янги технологияларга ўта таъсирчан бўлиб, улар бу нарсаларга худди наркотик воситаларга бўлгани каби ўрганиб қолишади. Шундай қилиб Стив Жобс ҳақ: тадқиқотчиларнинг айтишича болаларга планшетлардан 30 дақиқадан ортиқ, смартфонлардан эса кунига икки соатдан ортиқ фойдаланишга рухсат бермаслик керак. 10-14 ёшли болаларга фақатгина мактаб машғулотларини бажаришлари учун компютерлардан фойдаланишга руҳсат бериш лозим.
Бошқача айтганда АТларга таъқиқ америка хонадонларига яна ва яна кириб бормоқда. Бир қанча ота-оналар болаларига ўсмирлар учун мўлжалланган ижтимоий тармоқлардан (масалан Snapchat) фойдаланишни таъқиқлашмоқда. Бу эса уларга болаларнинг интернетга берилиб кетиш борасидаги хавотирдан озод қилади.
Олимларнинг айтишича янги технологиялардан фойдаланиш борасидаги таъқиқни олиб ташлаш ёши бу - 14 ёш. Бироқ Андерсон хатто ўзининг 16 ёшли боласига «экрандан» ётоқхонада фойдаланишга руҳсат бермайди. «Twitter»нинг ижрочи директори Дик Костола ўз ўсмир болаларига гаджетлардан фақат меҳмонхонада фойдаланишга руҳсат беради. Улар ётоқхонага гаджетларни олиб киришлари мумкин эмас.
Болаларни нима билан машғул қилиш керак? Масалан Стив Жобс болалари билан биргаликда нонушта қилиш ва улар билан доимо янги китоблар, тарих ва ривожланиш, хатто сиёсат борасида муҳокамалар қилишни одат қилган эди. Бироқ оталари билан суҳбат жараёнида болалардан бирортаси iPhoneни ўзлари билан олиб ўтиришлари мумкин эмас эди. Оқибатда унинг болалари интернетдан мустақил бўлиб ўсди.
Сиз бу каби таъқиқларга тайёрмисиз?

Tarjimon: Ilg‘or Rahmatov

Saturday, November 28, 2015

Ta’lim tizimida AKTdan foydalanish


Yaqinda uzoq viloyatlaridan biriga opamning uyiga mehmon bo‘lib bordim. Kasbim muallimlik bo‘lgani uchunmi, jiyanlarim bilan savol-javob qilib oldim. Aqliy qobiliyatini sinab ko‘rishga urindim. Ularning o‘zlashtirish qobiliyatlari ancha yaxshi edi, lekin bilim darajalari pastroq edi. Ularga qanday yordam berish mumkinligi haqida o‘ylab qoldim.
Xuddi shunday holatga tushgan hindistonlik talaba, matematikadan qiynaladigan amakivachchasi uchun videodarslar yaratib, www.youtube.com saytiga joylashtirishni boshlagan ekan va natijada mashhur bo‘lib ketib, "Xan akademiyasi"ga asos solgan ekan.

Men ham uzoq o‘ylab ko‘rib bir nechta yechim borligini aniqladim.

1. Bizda youtube.com saytiga videodarslar joylashtirilsa ham, uni uzoq viloyatdagi o‘quvchilar internet muammolari tufayli foydalana olishmaydi, lekin o‘sha ta’lim muassasi ziyonet.uz tarmog‘iga ulangan bo‘lsa, utube.uz saytiga joylashtirilgan kerakli videodarslardan foydalanishlari mumkin bo‘ladi. Bunday holda o‘sha o‘quvchilarda kompyuter yoki planshet bo‘lishi talab qilinadi.

2. Agar internet bilan muammo bo‘ladigan bo‘lsa, malakali o‘qituvchilar videodarslar tayyorlab, ularni dvd disklarga yozib, sotishlari yoki tarqatishlari ham mumkin bo‘ladi. Bunday holda faqat dvdpleyer kerak bo‘ladi. Bunday disklar ingliz tilini o‘rganuvchilar uchun rus tilida mavjud. Biz ushbu tajribani o‘zbek tilida turli fanlardan qo‘llasak bo‘ladi. Masalan, men ona tili va adabiyot fani o‘qituvchisi sifatida biror mavzuni tushuntirish jarayonini videoga olib, tushuntirish jarayonida videotahrirlash dasturlari va Adobe Flash dasturi yordamida ko‘rsatilgan slayd yoki turli videoroliklarni qo‘shib, videodars yaratishim mumkin va barchasini bitta diskka jamlashim mumkin bo‘ladi. O‘quvchilar o‘sha videolavha orqali o‘z ustilarida ishlashlari, savollar tug‘iladigan bo‘lsa, qo‘ng‘iroq qilib so‘rashlari mumkin bo‘ladi. Bu kabi disklardan muallimlar o‘quv jarayonida ham yoki darsga tayyorgarlik ko‘rish jarayonida ham unumli foydalanishlari mumkin bo‘ladi.

3. Kompyuter yoki Andorid tizimi o‘rnatilgan qurilmalar uchun ilova dasturlar ishlab chiqish lozim bo‘ladi. Hozirgi kunda ingliz va rus tilini o‘rganuvchilar uchun Farhod Dadajonov tomonidan «Bilimdon – ingliz tili», «Bilimdon – rus tili»; 2,5 – 5 yosh artofidagi bolalar uchun «Qiziqarli matematika» ilova dasturlari mavjud. Ushbu ilova dasturlari o‘quvchilarni o‘rganishlarini osonlashtiriadi. Masalan, men «Bilimdon – ingliz tili» ilovasidan muntazam foydalanib kelaman. U yerdagi har bir dars to‘rt qismga ajratilgan. 1-Darsdagi so‘zlar lug‘ati – ingliz tilidagi so‘zlar va uning o‘zbek tilidagi tarjimasi keltirilgan. So‘z ustiga barmoq tekkizilsa, o‘sha so‘zni ingliz tilida talaffuz qiladi. 2-Inglizcha-o‘zbekcha lug‘at bilan mashqlar – bu qismda 1-qismda yod olingan so‘zlardan biriingliz tilida keltiriladi va o‘zbek tilidagi so‘zlardan mosi tanlanadi. 3-O‘zbekcha- inglizcha lug‘at bilan mashqlar – so‘zlar o‘zbek tilida keltiriladi. Pastdagi qatorda esa uning tarjimasini ingliz tilida yozish talab qilinadi. 3- Tushib qolgan so‘zni topish – Gap beriladi va bitta so‘z tushirib qoldiriladi. Javoblar ichidan tushirib qoldirilgan so‘zning javobi qo‘yilishi kerak bo‘ladi. 4- Matn tuzish – o‘zbek tilida gap keltiriladi, quyidagi qatorga esa keltirilgan inglizcha so‘zlarni kerakli o‘rinlarga joylashtirib to‘g‘ri gap tuzish lozim bo‘ladi.

Bu kabi ilova dasturlar o‘quvchilarni mavzuni to‘liq o‘zlashtirishlari uchun qayta-qayta o‘z ustilarida ishlashlariga yordam

Menimcha, mana shunday ilova dasturlarni ko‘paytirish va qo‘llab-quvvatlash lozim. Hech bo‘lmaganda turli tanlovlar o‘tkazish kerak va ta’lim tizimiga oid ilova dastur ishlab chiqqanlarni taqdirlash lozim.

Xuddi shu tajibani o‘zbek tilini o‘rganish bo‘yicha ilova dasturlar yaratishda ham qo‘llasa bo‘ladi. Masalan, Sitaksis bo‘limida so‘z birikmalari turini aniqlashda quyidagi ko‘rinishda o‘yin tuzish mumkin:
Mosliklarni to‘g‘ri ko‘rsating:

A) bitishuv
B) boshqaruv
C) moslashuv
D) so‘z qo‘shilmasi
E) qo‘shma so‘z
F) so‘z qo‘shilmasi
1. opam va kitob
2. onasining qizi
3. mening akam
4. uy va tom
5. qalam bilan chizmoq
6. chiroyli gapirmoq
7. kitob bilan daftar
8. do‘stlarni hurmat qilmoq
9. ishchan o‘quvchi
10. hayron bo‘lmoq
11. men va sen
12. mehmon qilmoq



O‘quvchi chap tarafdagi atamalarga mos ravishda o‘ng tomondagilarini joylashtirib chiqishlari lozim bo‘ladi.

Yoki o‘quvchilarning tezkor fikrlashlarini oshirish uchun ha yoki yo‘q o‘yinini ham ilova dasturga qo‘shish mumkin bo‘ladi. Quyidagi savollar beriladi. O‘quvchi o‘z qurilmasida 3 soniya ichida «ha» yoki «yo‘q» javobini tanlashi kerak bo‘ladi:

1. Teng bog‘lanishda hokim va tobe qism bo‘ladimi?

2. «Uy va tom» so‘zlari so‘z birikmasi hisoblanadimi?

3. Teng bog‘lanish natijasida so‘z birikmasi hosil bo‘ladimi?

4. Tobe bog‘lanishda hokim va tobe qism bo‘ladimi?

5. «Olma va anor» so‘zlari so‘z qo‘shilmasi hisoblanadimi?

6. «Siz bilan biz» so‘zlarida hokim va tobe qism bormi?

7. «Choynakdan kattaroq» so‘z qo‘shilmasi hisobalanadimi?

8. «O‘quvchining sovg‘alari» so‘z birikmasi bitishuv hisoblanadimi?

9. «Qalam bilan chizmoq» so‘z birikmasi boshqaruv hisoblanadimi?

    1. Hurmat qilmoq”da tobe va hokim so‘zlar bormi?

Bunday ilova dasturga testlar kiritish ham mumkin bo‘ladi. O‘quvchi to‘g‘ri javobni tanlashi kerak bo‘ladi. Masalan:

1. Men va sen so‘zlari haqida bildirilgan qaysi hukm to‘g‘ri?

A) so‘z birikmasi

B) so‘z qo‘shilmasi

C) qo‘shma so‘z

D) ibora

2. So‘z birikmasi keltirilgan qatorni toping.

A) opam va kitob

B) uy va tom

C) Karimjonning akasi

D) hurmat qilmoq

Bundan tashqari turli chizmalardan foydalanish ham mumkin:

1. Ushbu sxema so‘z birikmasining qaysi turiga mos keladi?
Javob: ________________________________


                  
 Tushum, jo‘nalish,
o‘rin-payt, chiqish
kelishigi va ko‘makchilar
 

2. Ushbu sxema so‘z birikmasining qaysi turiga mos keladi? ________________________________

                                   
Ohan va ma’nosiga ko‘ra

3. Ushbu sxema so‘z birikmasining qaysi turiga mos keladi? ________________________________
                                        
Qaratqich egalik    kelishigi




4. Ushbu sxema so‘z birikmasining qaysi turiga mos keladi? ________________________________
                                   
teng bo‘lovchi va ohang

 


Agar shunday turdagi ilova dastur yaratilsa, o‘quvchilarning o‘z ustilarida ishlashlariga yordam bergan bo‘lar edi. Ilova dastur o‘yinlarining kitobdan ko‘ra yutuqli tarafi – har bir mashqni o‘quvchi qayta-qayta bajarishi, qayta-qayta o‘ynashi mumkin bo‘ladi. Bundan tashqari xohlagan joyda bo‘sh qolganda planshet yoki Android o‘rnatilgan qurilmada foydalanishi mumkin bo‘ladi. Bu kabi ilova dasturlarni yaratishda kuchli dasturchi va malakali muallimlar hamkorlikda ishlashlari lozim bo‘ladi.

Akmal Xushvaqov
ona tili va adabiyot fani o‘qituvchisi

Sunday, October 18, 2015

Turkiyadagi Mozilla Localization Hackaton



Bu haqida yozishdan oldin ko‘p o‘yladim. Ko‘pchilik taassurotlar haqida so‘rayverganidan so‘ng yozishga qaror qildim. Ko‘pchilik meni Mozilla Firefox tarjimalari bilan shug‘ullanib kelayotganimdan xabardor bo‘lsa kerak. Mozilla Firefox brauzerining 36-versiyasi o‘zbek tilida chiqqanligi haqida www.kun.uz va www.daryo.uz saytlarida ham xabarlar chiqqan edi. Men faqat bular bilan emas, Android uchun Firefox, Firefox iOS, Mozilla sayti tarjimalari, Thunderbird va Firefox OS tarjimalari bilan ham shug‘ullanib kelyapman. Shu yilning sentabr oylarida e-pochtamga Mozilla kompaniyasining lokalizatsiya bo‘yicha injenerlaridan biridan xat keldi. Unda Istanbul shahrida 10-11-oktabr kunlari bo‘lib o‘tadigan "Mozilla Localization Hackaton"ga taklif qilingan edim. Unga qo‘shimcha ravishda Google Docs orqali yaratilgan so‘rovnomani ham jo‘natishgan edi. Unda ko‘rsatilishicha, samolyot uchun bilet pullari, yashash pullarini Mozilla kompaniyasi to‘lar ekan. Boshida rosa hayajonlandim. Ozroq xavotir oldim ham. Xat yozgan kishidan menga "Invation letter" jo‘natishini so‘radim. Ba’zi chet elda bo‘lgan kishilardan maslahat oldim ham. Ism-familiyamni pasportdagi ko‘rinishida yozib yubrdim ham. Oradan bir necha kun o‘tgach mening nomimga borish va qaytish uchun bilet band qilinayotganlgi va ism-sharifimni to‘g‘ri ekanligini tasdiqlashim haqida xabar keldi. Bu ham Mozilla kompaniyasiga tegishli edi. Boshliqlarimga bu haqida xabar berganimda, ulardan iliq javob oldim. Litseyda bu haqida xabarlar tez orada tarqab ketdi. Ko‘pchilikka konferensiya yoki semenarga ketyapman deb qo‘ya qoldim. Sababi "Hackaton" desam tushunishmadi yoki tushunishmasdi. Shu orada passportimni OVER uchun topshirib ham qo‘ydim. Shu orada 10 kunlik paxtaga chiqib ham ketdik. Hayajonlanish bor edi. Paxta maydonida inglizcha gaplashishni yaxshilashga harakat qilardim. Doimo inglizcha audio fayllarni tinglardim (Naushnik quloqda bo‘lsa paxta terishga halaqit bermaydi). Hatto yuzimni ro‘molcha bilan yopib yurardim ham, chunki O‘zbekistonliklar buncha qora ekan deb o‘ylashmasin deb. :) 10 kunlik paxta mavsumi tugagandan so‘ng yana darsga qaytdik. 10 kun dars o‘tganimdan so‘ng, yana paxtaga 5 kunlikka yozishibdi (Erkak bo‘lish oson emas :) ). Nima ham qilardim. Yana paxta maydoniga jo‘nab ketdim. Besh kun o‘tgach uyga keldim va bir kun tayyorgarlik ko‘rib, 8-oktabr kuni kechqurun Toshkent sari yo‘l oldim. Turin politexnika universitetini bitirib hozirgi kunda Toshkentda sinov muddatida ishlayotgan jiyanimning kvartirasiga joylashib, ertasi kuni Vostochnaya aerporti tomon yo‘l oldim. Men o‘ylantirgan narsa, samolyot 8.30 da uchishi kerak edi. Men buni o‘zimizning GMT +5 vaqti bilan ko‘rsatilganmi yoki boshqa vaqt hududi bilan ko‘rsatilganmi, buni bilmasdim. Yo‘lda samarqandlik taksichi o‘z vaqtimizda ko‘rsatilganligini aytgandi.



Aeroportda uchta joyda tekshirishdi. 1-tekshirish joyida «Invation letter» bilan o‘tdim. 2-joyda esa, savol-javob bilan. O‘qituvchi ekanligimni isbotlash uchun bosh gap bilan ergash gapning nimaligi va farqini tushuntirib berishga to‘g‘ri keldi. 3-joyda esa oyoq kiyim va kamarni yechishga majbur qilishdi. Bu menga og‘ir ta’sir qildi, keyin orqadagilarga qarasam, ular ham shunday o‘tishyapti. Samolyotda 2 kishining o‘rtasida o‘tirdim. Chap tarafimdagi arab ayol arab, fransuz va ingliz tillarida gaplashar ekan, dinini xristan deb tanishtirdi. O‘ng tomonimda esa yahudiy millatiga mansub kishi edi. U Toshkentda tibbiyot sohasida ba’zi ishlar bilan bo‘lgan ekan. Oldimdagi monitorda kino ko‘rmoqchi bo‘ldim, yahudiy shifokordan naushnikni qayerga tiqilishini so‘raganimda, mening o‘ng tomonimdagi ulanadigan joyni ko‘rsatdi, lekin u ishlamadi. Bir qancha urinishlarim zoye ketdi. Hatto styuardessadan ishlamayotganlini aytdim ham. U esa «tushunarli» deb yana bitta naushnik olib kelib berdi. Men allaqachon muammo naushnikda emasligini tushungandim, sababi telefonimga ulab ko‘rganimda aytayotgandi. Oradan bir soatlar o‘tgandan so‘ng o‘ng tomonimdagi kishi ham musiqa eshitmoqchi bo‘lib naushnik uchun joy izlab qoldi va kulib yuborib, mendan uzr so‘radi. U o‘zining naushnigi ulanadigan joyni menga ko‘rsatgan ekan. Men naushnigimni chap tarafimdagi ulanadigan joyga suqqandim, ishlab ketdi. Men ham kulib yubordim. Bu yog‘iga kino ko‘rib ketishga to‘g‘ri keldi, lekin ularning 80% ini ko‘rgan ekanman.



Samolyot Otaturk aeroportiga qo‘ngandan so‘ng, metroga yo‘l izlay boshladim. Pasportimga Turkiyaga kirganligim haqida muhr qo‘ydirganimdan so‘ng, 50 dollarni liraga maydalab oldim. Bir dollar 3,3 lira atrofida ekan. U yerdan metroni topib, jeton olishga to‘g‘ri keldi. Metroda ko‘rsatilgan yo‘nalishlar bo‘yicha Marmaray degan joygacha borishim kerak edi. Mehmonxonagacha metroda borish uchun ko‘rsatmalarni chop qilb olgan edim. Menga u juda qo‘l keldi. Ba’zida turk millatiga mansub odamlarga inglizcha gapirsam tushunmasa, qog‘ozdagi yozuvni ko‘rsatardim. Ular esa menga yo‘l ko‘rsatib yuborishdi. Qisqasi, men ularning turkcha gaplariga tushunyapman, lekin ular mening o‘zbekcha gaplarimga unchalik tushunmas edi. Marmaraydan yana boshqa metroga o‘tib Kadiko‘y degan joygacha keldim. Metrodan chiqqachm nima qilishni bilmay qoldim. Sedonya degan mehmonxonani izlay boshladim. Yo‘lda uchragan odamlardan so‘rab ko‘rdim. Ko‘pchilik u mehmonxonani bilmas ekan, lekin u joylashgan ko‘chani bilishar ekan, Anchagina qiynnalishlardan so‘ng, mehmonxonani topib bordim. «So‘rab-so‘rab Makkani topishgan ekan» degan maqol bejizga aytilmagan ekan. Mehmonxonadagi «receiption»dan men uchun xona band qilinganligini aytdim. U esa pasportimni olib, men uchun band qilingan xonani topdi. Pasportimdan nusxa olib, men uchun band qilingan xonani ko‘rsatdi. Televizori ishlamayotgan ekan.
U xodimga televizorni tuzatish shart emasligini aytdim, lekin baribir chiqib ketganidan so‘ng, bitta ustani jo‘natdi. U televizorni to‘g‘rilab ketdi, lekin o‘zbekcha kanal topib bera olmadi. Men eng muhimi wi-fi parolini so‘rab qolgandim, internetda kezishni boshladim va telegramdagi guruhimiz orqali Baruzjan Muftahiddinov degan kishini yetib kelganligini aniqladim. Uning profilini ko‘rganimda niki sotrud_nik ekanini ko‘rib, rus tilini tushunishini angladim va unga xabar yozdim. U bilan mehmonxona kutish zalida tanishdik. Qozog‘istondan ekan - xotini bilan birga kelgan ekan. Keyin Halil ismli turkiyalik Mozillachi do‘stimizni kutdik. U kelganda, u bilan ham tanishib oldik. Rus tilini bilmas ekan, lekin Eminning rus tilini bilishini aytdi. Qisqasi u bilan aylangani chiqdik. Bir oshxonaga kirdik. U yerda ovqatlar tugaganligi sababli kofe ichishga majbur bo‘ldim. Birinchi marta kurdcha qahva «kurdish coffee»ni tatib ko‘rdim. Juda kichkina idishda ozgina bo‘lar ekan.
Keyin Emin kelib qoldi. U bilan birga Franchesco, Axcelni topib boshqa restoranga bordik. U yerda ovqatlanib bo‘lgach, Halil bilan kiyim olgani bordim. Negadir biz kirgan do‘kondagi narsalar eskiga o‘xshar ekan. LCWakiki degan do‘konlar tarmog‘i edi, adashmasam. Men tanlab-tanlba bitta jemfer va kurtka oldim. Ha, aytgancha, turklarda jemferni «kazak» deyishar ekan. Buni eshitib bir kulib ham oldik.
Keyin mehmonxonaga qaytdik. Yana internetda kezishni boshladim. Shu orada rossiyalik do‘stimiz Aliksey kelib qoldi. U bilan ham tanishib oldim.
Tong vaqtida soat 5 dan turib oldim, lekin bu vaqt O‘zbekiston vaqtidagi 5 edi. Turkiyada soat 3 bo‘lar ekan bu vaqt. Uyqum kelmadi. Internetni kovlab, Mozilla tarjimalarini davom ettirdim. Rossiyalik do‘stim u yoqdan bu yoqqa ag‘darilib, ijirg‘anib yotaverdi. Men uxlayman desam ham uyqum qochib ketgan edi. :)
Soat 10 larda mehmonxonaning ovqatlanish zaliga chiqdik. 5-qavatda ekan. Yaxshi joyni tanlashibdi. Marmar dengizi bemalol ko‘rinib turardi. Ovqatlanib bo‘lgach, 1030larda hackaton bo‘ladigan joyga bordik. U yerdagi qolgan voqealarni bu yerdan o‘qishigiz mumkin. Faqat ingliz tilida: 

Rasmlarni esa bu yerdan ko‘rishingiz mumkin.


Wednesday, April 15, 2015

Ta’lim tizimida erkin va ochiq kodli dasturiy ta’minot va ularning o‘zbek tiliga tarjimasi


Akmal Xushvaqov Meliyevich – SamiISI qisgudagu 1-son akademik litsey ona tili va adabiyot fani o‘qituvchisi

Biror dasturning birota mamlakatda ommaviylashishi uchun o‘sha mamlakat tiliga o‘girilishi kerak. Bu o‘sha mahsulotning o‘sha mamlakatda ommaviylashishiga sabab bo‘ladi. Masalan, Sobiq “Nokia” firmasi allaqachonlar telefonlarini O‘zbekistonda ko‘proq sotish uchun o‘zbek tiliga o‘girishni boshlab yuborgandi. O‘sha vaqtlarda “Microsoft” kompaniyasi ham o‘z operatsion tizimi “Windows Vista”ni “Spells” firmasi bilan hamkorlikda (tarjima sifati o’ta past bo’lsa-da) tarjima qildirgandi. Keyinchalik, “Samsung”, “HTC” va “LG” kabi firmalar ham mobil telefonlaridagi tizim va ilova dasturlarni o‘zbek tiliga o‘girtira boshlashdi. So‘nggi yillarda mashhur Google kompaniyasi ham o‘zbek tiliga e’tiborini qaratdi. Google Web Qidiruvi, Google Xaritalar, Android operatsion tizimi va Google Tarjimon xizmatining o‘zbek tilida paydo bo‘lishini shuni ko‘rsatmoqda. Bularning hammasi o‘sha firmalarning o‘z mahsulotlarini O‘zbekistonda ko‘proq sotilishi, bozorni egallash uchun qilinayotgan asosiy harakatlardir, lekin shunday dasturiy ta’minotlar borki, ular pul bilan tarjima qilinmaydi, chunki dastur asoschilarida bunday imkoniyat yo‘q. Asosan o‘z mahsulotlarini bepul, hissa qo‘shuvchilar hisobiga turli tarjima xizmatlari orqali tarjima qildirishadi. Bunday dasturiy ta’minotlarning ko‘pchiligi erkin va ochiq kodli dasturiy ta’minot hisoblanadi. Linux Torvald tomonidan birinchi marta ishlab chiqilgan va hozirda juda ko‘p distributivlariga ega Linux operatsion tizimi ham shular jumlasidandir.

Hozirgi kunda “Windows”, “Mac OS” kabi operatsion tizimlar bilan birga “Linux” operatsion tizimidan ham ko‘pchilik foydalanmoqda. O‘zbekistonda ham anchagina Linuxchilar mavjud. Yurtimizda dastlab Linux’ni o‘zbek tiliga o‘girish ishlarini 2001-yilda Mashrab Kuvatov boshlab bergandi. U kishi tomonidan “Mandriva Linux” deyarli to‘liq o‘zbek tiliga tarjima qilingan edi. Keyinchalik “Mandriva Linux” tarjimalari to‘xtab qoldi. O‘sha yillari Nurali Abdurahmonov ham “Paradox-Neo” firmasi tomonidan ishlab chiqilayotgan “East Linux” tarjimalari ustida ishlash bilan birga “Open Office” kabi dasturlarni o‘zbek tiliga o‘girdi. Afsuski, “EastLinux “dunyo yuzini ko‘rmadi. Keyinchalik, kamina tomonidan “Ubuntu” linux distributivi o‘zbek tiliga o‘g‘rila boshlandi. Ancha qismi kirill alifbosida tarjima qilindi ham. Keyinchalik vaqtim kam bo‘lganligi va boshqa loyihalar bilan ishlaganim uchun “Ubuntu” tarjimalari bilan shug‘ullana olmadim. Ushbu loyihaning koordinatori bo‘lganligim uchun bir necha tarjimonlarni so‘rovlari bo‘yicha www.launchpad.net saytidagi “O‘zbek Ubuntu tarjimonlari” guruhiga qo‘shdim, lekin bular yaxshi natija bermadi. Hozirgi kunda ba’zi tarjimonlarning tayyor kirill alifbosidagi tarjimalarni lotinga xatolar bilan o‘girayotganining guvohi bo‘lyapman.

Bundan bir necha yillar muqaddam “Doppix” nomli o‘zbekcha linux distributivi ishlab chiqildi. U asosan “Mandriva Linux” asosida tayyorlangan edi. Ushbu ishlar uchun hech qanday e’tirozim yo‘q, lekin bitta yangi operatsion tizim yaratgandan ko‘ra, tayyor ta’lim uchun foydali bo‘lgan distributiv o‘zbek tiliga o‘girilganda, ancha foydaliroq bo‘lar edi (Xorijlik insonga o‘zbek milliy kiyimlarini kiygizgan bilan u o‘zbekka aylanib qolmaydi). Buning ustiga ancha sarf-xarajatlar kamaygan bo‘lardi. Lokalizatsiydan tashqari qolgan sarf-xarajatni o‘zbek maktablari uchun o‘sha distributivga mos dastur ishlab chiqarishga sarflasa bo‘lar edi. “Doppix” o‘sha ishlab chiqilganligi bo‘yicha qolib ketdi. Hech qanday yangilanishlar qo‘shilmadi (Bu mablag‘ bilan bog‘liq muammo deb o‘ylayman). Agar birorta standart linux distributivi tanlanganda edi, yangilanishlarni o‘sha tizim yaratuvchilaring o‘zlari amalga oshirib boraverar edi (Masalan, “Ubuntu” operatsion tizimining yangi versiyasi bir yilda ikki marta chiqadi).

Menimcha, bunday hollarda eng yaxshi tanlov - “Ubuntu“ning ta’lim uchun mo‘ljallangan “Edubuntu” versiyasi o‘zbek tiliga o‘girilsa, qolgan muammolar o‘zi hal bo‘laverar edi deb o‘ylayman. Ya’ni tizim yangilanishlarini tizim mualliflarining o‘zlari amalga oshiraverardilar. Faqat o‘zbek tili uchun ba’zi qo‘shimcha yangi dasturlar yaratish mumkin bo‘ladi.

Edubuntu” dastlab “Ubuntu Education Edition” deb nomlangan. Rasmiy tarzda Ubuntu operatsion tizimiga asoslangan bo‘lib, sinfxona, maktab, uy va turli jamoada ishlatish uchun mo‘ljallangan.

Edubuntu” turli mamlakatlardagi o‘qituvchilar va texnologistlar bilan hamkorlikda ishlab chiqilgan. Unda asossan 6-18 yoshlar oralig‘idagi foydalanuvchilar uchun mo‘ljallangan ta’limga asoslangan dasturlar mavjud. “Edubuntu”da Linux Terminal Server Project, kata miqdordagi ta’limga asoslangan dasturlari, jumladan, GCompris, KDE Edutainment Suite, Sabayon Profile Manager, Pessulus Lockdown Editor, Edubuntu Menueditor, LibreOffice, Gnome Nanny va iTalc kabi ko‘pgina boshqa dasturlar bor. Edubuntu CD disklari ilgari “Shipit” xizmati orqali mijozlarga tekin yetkazib berilar edi. 8.10 versiyasi (2008)dan so‘ng, uni faqat DVD formatda internetdan yuklab olish mumkin.

Kamina tomonidan ba’zi dasturlar o‘zbek tiliga o‘girildi. Masalan “Rubyk”, boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun matematikani o‘rganish bo‘yicha “iStoa” dasturi, Mozilla Firefox brauzeri, “Klamov” antivirusi va boshqalar.

Undan tashqari, menimcha, bemalol litsey, kollej va institutlarda ham “Edubuntu”ni ommaviylashtirsa bo‘ladi. Masalan, “Turbo Pascal” dasturlash tili maktab va kollejlarda informatika darslarida o‘rganiladi. Ko‘pchilik “Windows” operatsion tizimida “Turbo Pascal”ning pullik versiyasidan foydalanadi. “Ubuntu”da esa uning “Free Pascal” degan bepul versiyasi mavjud. Hatto “Pascal”ga asoslangan “Delphi”ning bepul “Lazarus” versiyasini ham “Ubuntu”da ishlatish mumkin. “Photoshop” o‘rniga “Gimp”, “Corel Draw” o‘rniga “Inkscape”, “3D Max” o‘rniga “Blender” ni ishlatish mumkin.

Qisqasi, “Edubuntu” o‘zbek tiliga o‘girilsa, undan ta’lim maqsadida foydalansa bo‘ladi. Uni tarjima qilish ishlarini www.launchpad.net saytida amalga oshirish mumkin. Buning uchun tilni bilish, ozroq hafsala va vaqt kerak bo‘ladi.

Wednesday, April 1, 2015

Onlayn ta’lim

O‘qishga kira olmadingizmi? Tushkunlikka tushmang. Dunyoning mashhur kompaniyasi Google ham ishchilarining diplomiga qarab emas, qobilyatlariga qarab ishga olar ekan. Shunday kasblar borki, ularni oliy ma’lumotli bo‘lmasdan ham egallash mumkin.  Hatto oliy ma’lumotli kishilardan ko‘ra yaxshiroq pul ishlab topish mumkin. Ilm olish uchun turli o‘quv maskanlariga yoki chet davlatga chiqish ham shart emas. Buning uchun insonda yetarlicha qobiliyat va ishtiyoq, ingliz yoki rus tillarini bilish, internetga ulanish va, albatta, kompyuter yoki planshet kerak bo‘ladi. Ta’lim uchun pul sarflashingiz shart emas, faqat internet uchun to‘lagan pulingizni hisobga olmasak.
Men quyida keltirgan saytlar orqali tekinga bilim olishingiz, malakangizni oshirishingiz va oxirida sertifikatga ham ega bo‘lishingiz mumkin.


 1. Intuit. Rasmiy sayti: www.intuit.ru
Oliy ta’lim va ikkinchi oliy ta’limni olish imkoniyati mavjud bo‘lgan, shuningdek, professional qayta tayyorlash va malakani oshirish imkoniyatlarini taqdim qila oladigan yirik Rossiya internet-universitetidir.
To‘liq o‘qish pullik, ammo intuit saytida turli sohadagi: informatika, fizika, matematika, iqtisodiyot va falsafa bo‘yicha 500 dan ortiq kurslarni bepul o‘qish (tinglash) mumkin. Hozirgi kunda ko‘pgina kurslar video darslar shaklida ham berilmoqda. Ta’lim kurslarini tugatganda bepul elektron sertifikat olish mumkin. Shaxsan o‘zim bu sayt orqali sertifikat olmaganman, lekin ba’zi do‘stlarimizning Html va PHP bo‘yicha o‘quv kurslarini bitirib sertifikatlarga ega bo‘lishganligining guvohi bo‘lganman. Bunday sertifikat hech ham zarar qilmaydi deb o‘ylayman. Hech bo‘lmaganda ramkaga solib, uyingizning yoki ishxonangizning devoriga ilib qo‘ysangiz, bezak bo‘ladi.


2. Twirpx. Rasmiy sayti: www.twirpx.com
Adabiyot o‘qish uchun kerakli manba. Bu yerda kam uchraydigan adabiyot namunalarini ham topish mumkin. Yuklab olish faqat ballar bilan amalga oshiriladi. Ballar esa ro‘yxatdan o‘tishda beriladi, keyin esa ularni shaxsiy materialingizni joylashtirganingizda yoki haqiqiy pulingizni kiritganingizda beriladi. Hatto ushbu to‘lovlarni to‘lasangiz ham xafa bo‘lmaysiz. Menimcha, ko‘pchilik kitob izlaganlar qidiruv tizimlari orqali ushbu saytga adashib kirib qolgan bo‘lsa kerak. Kerakli kitobni yuklab olish uchun ball talab qiladi.

3. TED. Rasmiy sayti: www.ted.com
TED qisqartma so‘z bo‘lib, ingliz tilidagi “Technology, Entertainment, Design” so‘zlarining birinchi harfidir. O‘zbek tiliga “Texnologiya, San’at, Madaniyat” kabi tarjima qilish mumkin. Ushbu konferensiyada ko‘plab ishlab chiqaruvchilar, olimlar, rassomlar, musiqachilar, muhandislar va boshqa ko‘plab insonlar sahnaga chiqishadi va o‘zlarining g‘oyalarini bo‘lishadilar. Tinglovchilarning orasida ushbu g‘oyalar uchun homiylik qiluvchilar, hamkorlik qiluvchilar ham bo‘ladi. Ba’zi videolarning o‘zbekcha subtitrlari bor. Subtitrlarda imloviy xatolar mavjud, lekin ular videoma’ruzani tushunishga ko‘p ham halaqit bermaydi.
Ushbu saytda o‘sha konferensiyalardan videoma’ruzalar berib boriladi. Bizdagi konferensiyalardan ko‘ra ancha foydaliroq. Qaniydi, bizda ham ana shunday ilmiy konferensiyalar o‘tkazilsa va internetga joylashtirilsa, homiylar tomonidan o‘sha g‘oyalar qo‘llab-quvvatlanib, amalga oshirishda yordam ko‘rsatilsa, yanada yaxshi bo‘lardi deb o‘ylayman.
 

4. Yandex maktabi. Rasmiy sayti: http://shad.yandex.ru/lectures/
Bu yerda Yandex ma’lumotlar tashxisi maktabi ma’ruzalari joylashtirilgan. Uning asosiy maqsadi aynan Yandex uchun, shuningdek, AKT industuriyasida ma’lumotlarni tashxis qilish va qayta ishlash hamda internetdan ma’lumotlarni olish bo‘yicha malakali insonlarni tarbiyalashdir. Kamina ushbu maktab imkoniyatlaridan foydalanib ko‘rmagan.
 

5. Сoursera. Rasmiy sayti: www.coursera.org
Ushbu ingliz tilidagi loyiha har xil bilimlar bosqichi bo‘yicha kurs tizimlarini o‘tkazadigan universitetlar bilan hamkorlik qiladi. Tinglovchilar faqatgina kurslarni oqibgina qolmasdan, kursdoshlari bilan gaplasha oladilar, Coursera saytida testlar  va imtihonlar topshiradilar. Coursera saytidan olingan sertifikatni mashhur www.linkedin.com saytidagi profilingizda ko‘rsatishingiz mumkin. Bu esa sizga yaxshi ish topishingizga yordam beradi. Hozirgi kunda ba’zi kurslarning video darslari kamina tomonidan o‘zbek tiliga o‘girilmoqda. Agar siz ham yordam bermoqchi boʻlsangiz, www.transifex.net saytida roʻyxatdan oʻtib, buni amalga oshirishingiz mumkin.
 

6. Xan akademiyasi. Rasmiy sayti: https://www.khanacademy.org/
Bir kuni MIT va Garvardni bitirgan qobiliyatli talaba Salmanxan boshqa shaharda yashaydigan kichkina amakivachchasini matematika fanidan qiynalishini bilib qoladi. U «YouTube» saytiga videodarslarni joylashtirib, unga yordam bermoqchi bo‘ladi va mashhur bo‘lib ketadi. Endi Xan akademiyasi saytida har xil mavzudagi 42000 dan ortiq bepul mikroma’ruzalar bor. Ulardan ko‘pchilig rus tilida ham mavjud. Ushbu ma’ruzalarni oʻzbek tiliga oʻgirish uchu www.crowdin.net saytida roʻyxatdan oʻtib, amalga oshirish mumkin. Roʻyxatdan oʻtganingizdan soʻng, u yerdagi qidiruv funksiyasidan foydalanib, kerakli tarjima loyihasini topib, oʻzbek tiliga oʻgirish mumkin.
Yuqorida keltirilgan onlayn ta’lim saytlarini oʻzbek tiliga oʻgirish hozirgi kunning dolzarb muammolaridan biridir. Chunki yurtimizda bunday masofaviy ta’lim saytlari juda ham kam, borlari ham talab darajasida emas. Bir vaqtlar kamina shunaqa oʻzbek tilidagi masofaviy ta’lim saytiga bir ustozimizning tavsiyasi bilan kirdim va informatika fani boʻyicha darslarni koʻrib chiqdim. U yerda shunaqa savol bor edi: “Axborot” soʻzi qaysi tildan olingan?” Ingliz tilidagi “information” soʻzidan olingan degan javob toʻgʻri berilgan edi. Ona tili va adabiyot fani oʻqituvchisi boʻlganim uchunmi, negadir, ushbu saytdan koʻnglim qolgan edi. Chunki “Axborot” soʻzi fors-tojikcha “xabar” soʻzining koʻplik shaklida “axbor”ga yana bitta koʻplik shakli “-ot” qoʻshimchasi qoʻshilishi natijasida hosil boʻlganligini bir vaqtlar fors tili oʻqituvchimiz aytib oʻtgandi. Oʻsha soʻzni u saytda “informatsiya” shaklida bergan ma’qul edi. Shundan soʻng boshqa bu kabi oʻzbekcha  masofaviy ta’lim saytlariga tashrif buyurmadim.
Yuqorida ta’kidlab aytganimdek, onlayn ta’lim saytlarini oʻzbek tiliga oʻgirganimizda “bir oʻq bilan ikki quyonni” emas bir nechta quyonni urishimiz mumkin boʻladi. Masalan:
 

1. Oʻsha kurs oʻzbek tilidagi subtitri bilan paydo boʻladi.
 

2. Oʻzbek foydalanuvchilari ham boʻsh vaqtlarini rejalashtirgan holda, xohlagan vaqtlarida oʻzbekcha subtitrli videoma’ruzalarni tomosha qilib va tinglab, oʻz bilimlarini oshirish mumkin boʻladi.
 

3. Tarjimon oʻziga kerakli sohadagi videoma’ruzalarni tarjima qilish bilan birga, oʻsha ma’lumotlarga tekin ega boʻladi. Bundan tashqari oʻsha tarjima qilingan kursga rasmiy saytida obuna boʻlib, bepul sertifikatga ega boʻlishi ham mumkin. Masalan, kamina www.coursera.org saytida “Python hamma uchun” nomli python dasturlash kursi boʻyicha oʻquv kursiga obuna boʻlib imtihonlar topshiryapman. Buning ustiga www.transifex.net saytida ushbu videodarslarning subtitrini ham oʻzbek tiliga tarjima qilib boryapman. Ham tarjima qilib odamlarga yordam berish mumkin, ham sertifikat olish mumkin.
 

4. Tarjimon tarjima jarayonida ingliz tili boʻyicha bilimlarini oshirib boradi. Chunki yangi soʻzlar uchrashi mumkin. Bundan tashqari turli TOEFL yoki IELTS kabi ingliz tili imtihonlariga tayyorlanuvchi kishilarga ham bu kurslarni tarjima qilishni tavsiya qilgan boʻlardim. Bundan tashqari bunday tarjima qilgan oʻqituvchilar, pedagogik yuklamalariga darsdan boʻsh vaqtlarida amalga oshirigan tarjima ishlari haqidagi ma’lumotlarini ham yozish mumkin boʻladi.
Bugungi kungi ma’lumotga ko‘ra Coursera saytida quyidagi kurslar mavjud: Kolorado tizimi universitetidan “C# dasturlash tilida o‘yinlarni tuzishni boshlash”, Marilend universitetidan “Dastur xavfsizligi”, Melburn universitetidan “Mantiqiylik: til va ma’lumot”, Marilend universitetidan “Yangi kompaniyalar uchun tashabbuskor g‘oyalarni ishlab chiqish: malaka oshirishga birinchi qadam”, Mancherstr universitetidan “Xalqaro sog‘liqni saqlash va insonparvarlik” va turli ta’lim, iqtisodiyot, sog‘liq, fizika kabi sohalarga bag‘ishlangan kurslar mavjud. Har kim o‘ziga tegishli kursni tanlab tarjima qilishi va sertifikatga ega bo‘lishi  mumkin.
Bundan tashqari ted.com saytidagi videokonferensiyalarni ham o‘zbek tiliga o‘girish mumkin. http://amara.org/en/teams/ted/ saytida ro‘yxatdan o‘tib, o‘zbek tiliga tarjimalarni boshlab yuborish mumkin. Bu haqda http://www.ted.com/participate/translate sahifasidan ko‘proq ma’lumot olishingiz mumkin.
Shunga o‘xshagan onlayn ta’limga doir saytlarni mamlakatimizda ham tashkillashtirish va rivojlantirish kerik. Hech bo‘lmaganda bular amalga oshgunga qadar xorijiy onlayn ta’lim tizimi saytlarini o‘zbek tiliga o‘girgan ma’qul deb o‘ylayman.
Yurtimizda ham www.utube.uz saytida o‘rganish mumkin bo‘lgan ma’lumotlar, videolar bor, lekin bular hali yetarli darajada emas va yanada e’tibor qilish kerakligini talab qiladi. Ba’zi fidokor insonlar tomonidan www.youtube.com saytiga kompyuter sohasida turli bilim beruvchi darslar joylashtirilgan, lekin u tas-ix’dan tashqarida bo‘lganligi uchun foydalanuvchilarga biroz noqulaylik tug‘dirishi va ortiqcha pul sarflanishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Menimcha, yuqorida keltirilgan tajribalardan foydalanib, yurtimizda ham ana shunday ta’lim olish usullarini rivojlantirish kerak. Hech bo‘lmaganda ularni rivojlanturguncha,  turli internet provayderlarimiz tas-ix tarmog‘i bilan birga ana shunday bepul onlayn ta’lim olish imkoni bo‘lgan saytlardan foydalanishni tekin qilishsa, shunday ham vaqtini turli tarmoqlarda sarflayotgan yoshlarimizning ozroq bo‘lsa-da ilm olishlariga yordam ko‘rsatgan bo‘lardi deb umid qilaman.


addme.ru saytidan tarjima qilindi va qo‘shimcha fikrlar qo‘shildi

Sunday, March 22, 2015

"Mozilla Firefox"ni "tanlab-tanlab" yuklab olish mumkin.


Endi "Mozilla Firefox"ning har qaysi versiyasini o‘zbek tilida xohlagan tizimingiz uchun tanlab, yuklab olishingiz mumkin. "Ubuntuchi"lar ham qo‘rqmasdan yuklab olib, o‘zbek tilida ishlatsa bo‘ladi. Endi "Ubuntu"ning o‘rnatish jarayonini o‘zbek tiliga o‘girishim kerak. Shundagina barcha dasturlari o‘zbek tilida bo‘lgan yangi mukammal operatsion tizim paydo bo‘ladi. ("Ubuntu" uchun LibreOffice, "Totem" videopleyeri, "Pdf o‘qigich" dasturi, "File roller" arxiv dasturi, "Gwibber" ijtimoiy tarmoqlarni o‘quvchi mijoz dasturi, "Mozilla Firefox" brauzeri, "Bleachbeat" tizimni keraksiz fayllardan tozalash dasturi kabi ko‘plab dasturlari o‘zbek tilida).
 

"Mozilla Firefox"ning barqaror versiyasi

 https://www.mozilla.org/en-US/firefox/all/

"Firefox Beta" versiyasi

https://www.mozilla.org/en-US/firefox/beta/all/

"Firefox Aurora" versiyasi uchun link bermadim. Chunki u faqat boshlang‘ich sinov uchun.

Ha, aytgancha, o‘rnatish jarayonidagi barcha "okina" "single qoute"ga (Hamza Foziljonovning taklifiga binoan) almashtirildi. Brauzerdagi ba’zi xato va kamchiliklar to‘g‘rilandi. Hozir 100% kamchiliklardan holi deya olmayman-u, lekin tarjimalar sifatini oshirishda davom etaman.
Shuningdek, brauzerning tarimasiga ozroq bo‘lsa-da boshqalardan ko‘ra ko‘proq o‘z hissasini qo‘shgan Ruslan Rustamov, Umidjon Almasovlarga o‘z minnatdorchiligimni bildiraman.